ماریا سالومیا اسکلودوسکا که در سراسر جهان با نام ماری کوری شناخته میشود، فیزیکدان و شیمیدان پیشگام لهستانیالاصل بود که در تاریخ ۷ نوامبر ۱۸۶۷ در شهر ورشو متولد شد. او به دلیل پژوهشهای انقلابی خود در زمینه پدیده رادیواکتیویته و کشف عناصر جدید رادیوم و پولونیم، به عنوان یکی از بزرگترین دانشمندان تاریخ و نخستین زن برنده جایزه نوبل شناخته میشود. کوری تنها فرد در تاریخ علم است که توانسته در دو رشته علمی متفاوت (فیزیک و شیمی) جایزه نوبل را از آن خود کند و خدمات شایانی به توسعه فیزیک نوین و علم پزشکی، بهویژه در تشخیص و درمان سرطان، ارائه دهد. در یک جمعبندی کوتاه، ماری کوری مظهر پشتکار علمی، ازخودگذشتگی و عبور از موانع جنسیتی و اجتماعی زمانه خود بود که میراث درخشان او همچنان مسیر پیشرفت بشریت را روشن نگه داشته است.
مشخصات فردی ماری کوری
- نام کامل: ماریا سالومیا اسکلودوسکا کوری (Maria Salomea Skłodowska-Curie)
- تاریخ تولد ماری کوری: ۷ نوامبر ۱۸۶۷ میلادی (۱۶ آبان ۱۲۴۶ شمسی)
- محل تولد ماری کوری: ورشو، پادشاهی لهستان (امپراتوری روسیه وقت)
- ملیت: لهستانی، فرانسوی (تابعیت دوگانه)
- حوزه فعالیت: فیزیک، شیمی، رادیولوژی
- سالهای فعالیت: ۱۸۹۳ تا ۱۹۳۴ میلادی
- وضعیت تأهل: متأهل (همسر پیر کوری، درگذشته در ۱۹۰۶)
تولد و خانواده
در بررسی تاریخ تولد ماری کوری در مییابیم که او در اواخر قرن نوزدهم، در دورانی که لهستان تحت سیطره و اشغال امپراتوری روسیه قرار داشت، چشم به جهان گشود. والدین او، ووادیسواف اسکلودوسکی و برونیسواوا بوگوسکا، هر دو از معلمان و فرهیختگان جامعه لهستان بودند. پدرش دبیر ریاضیات و فیزیک بود و مادرش مدیریت یک مدرسه شبانهروزی دخترانه برجسته را بر عهده داشت. ماریا کوچکترین فرزند از میان پنج فرزند این خانواده فرهنگی بود.
تولد در چنین خانوادهای به او و خواهر و برادرانش دیدگاهی عمیق نسبت به اهمیت دانش و آموزش بخشید، هرچند که شرایط سیاسی و اقتصادی لهستان در آن زمان، چالشهای بسیار بزرگی را برای آنها رقم برد. به دلیل حمایتهای پدر ماری از جنبشهای ملیگرایانه لهستان، مقامات روسی او را از جایگاههای شغلی بالا محروم کردند و خانواده اسکلودوسکا با مشکلات مالی شدیدی روبرو شد. با این حال، فضای خانه همیشه مملو از کتابها، ابزارهای آزمایشگاهی کوچک و بحثهای علمی بود که پدر خانواده برای فرزندانش فراهم میکرد و همین فضا روحیه کنجکاوی را در دل ماری زنده نگاه داشت.
کودکی و نوجوانی
دوران کودکی و نوجوانی ماریا با سختیها و تراژدیهای خانوادگی عمیقی همراه بود که شخصیت مقاوم و سرسخت او را شکل داد. در سنین نوجوانی، او ابتدا خواهر بزرگترش زوفیا را به دلیل ابتلا به بیماری تیفوس از دست داد و تنها دو سال بعد، مادرش که مدتها از بیماری سل رنج میبرد، دار فانی را وداع گفت. این فقدانهای بزرگ، ماریا را در اندوهی عمیق فرو برد و دیدگاه او را نسبت به زندگی و باورهای مذهبی دگرگون ساخت.
با وجود تمام این مصائب، او دانشآموزی فوقالعاده مستعد و پرتلاش بود و در سن ۱۶ سالگی تحصیلات دبیرستان خود را با کسب مدال طلا به پایان رساند. در آن دوران، حکومت تزاری روسیه ورود زنان به دانشگاههای رسمی لهستان را ممنوع کرده بود. به همین دلیل، ماریا و خواهرش برونیسواوا به یک سازمان آموزشی مخفی و زیرزمینی به نام «دانشگاه شناور» (Flying University) پیوستند تا بتوانند به تحصیلات خود ادامه دهند. اشتیاق ماری به یادگیری به حدی بود که روزها به کارهای مختلف میپرداخت و شبها ساعتها به مطالعه مستقل کتابهای فیزیک و شیمی روی میآورد.
تحصیلات ماری کوری
تأمین هزینههای تحصیل در خارج از کشور برای خانواده ماری غیرممکن بود. از این رو، او با خواهرش توافق کرد که به عنوان معلم سرخانه (دایه) مشغول به کار شود تا هزینههای تحصیل برونیسواوا در رشته پزشکی در پاریس را تأمین کند، با این شرط که پس از اتمام تحصیلات خواهر، او نیز به ماری برای تحصیل در پاریس کمک مالی کند. ماری کوری چندین سال از جوانی خود را در روستاهای اطراف لهستان به آموزش فرزندان خانوادههای ثروتمند گذراند و تنهایی و دوری از خانواده را تحمل کرد.
سرانجام در اواخر سال ۱۸۹۱، در سن ۲۴ سالگی، او توانست به پاریس مهاجرت کند و در دانشگاه معتبر سوربن ثبتنام نماید. دوران تحصیلات ماری کوری در پاریس با فقر شدید و شرایط طاقتفرسا همراه بود؛ او در یک اتاق زیرشیروانی کوچک زندگی میکرد، در زمستانها از سرمای شدید رنج میبرد و به دلیل بودجه ناچیز، رژیم غذایی او اغلب به نان، چای و کمی میوه محدود میشد، به طوری که چندین بار به دلیل ضعف و گرسنگی مفرط غش کرد. با این حال، اشتیاق سوزان او به علم مانع از تسلیم شدنش شد و او موفق شد در سال ۱۸۹۳ لیسانس خود را در رشته فیزیک به عنوان نفر اول دوره، و سال بعد لیسانس ریاضی را به عنوان نفر دوم کسب کند که این موفقیت در محیط مردانه آن روزهای دانشگاه یک معجزه به شمار میرفت.
شروع فعالیت حرفهای
پس از فارغالتحصیلی، ماری کوری به دنبال یک فضای آزمایشگاهی مناسب برای انجام پژوهش بر روی ویژگیهای مغناطیسی فولادهای مختلف بود که توسط انجمن تشویق صنایع ملی به او محول شده بود. در همین دوران و در سال ۱۸۹۴، او با فیزیکدان جوانی به نام پیر کوری آشنا شد. پیر که خود دانشمندی مستعد و مدیر آزمایشگاه مدرسه فیزیک و شیمی صنعتی پاریس بود، فضایی کوچک در آزمایشگاه خود به ماری اختصاص داد تا بتواند پروژهاش را پیش ببرد.
این همکاری علمی به سرعت به یک رابطه عاطفی عمیق بر پایه احترام متقابل و عشق مشترک به علم تبدیل شد، که در نهایت در ژوئیه ۱۸۹۵ به ازدواج ساده آنها انجامید. از آن پس، ماریا نام خود را به ماری اسکلودوسکا کوری تغییر داد و فعالیتهای حرفهای خود را وارد مرحله جدیدی کرد. او برای تز دکتری خود، تصمیم گرفت بر روی پدیده مرموز پرتوهای اورانیوم که به تازگی توسط هانری بکرل کشف شده بود، تحقیق کند؛ تصمیمی که پایه و اساس بزرگترین کشفیات قرن را بنا نهاد.
اوج شهرت و نقاط عطف
اوج شهرت ماری کوری با کشفیات بزرگی آغاز شد که او و همسرش پیر در یک انباری نمور، سرد و بدون تهویه مناسب به دست آوردند. ماری با استفاده از دستگاه الکترومتر پیشرفتهای که پیر و برادرش اختراع کرده بودند، متوجه شد که شدت پرتوهای اورانیوم فقط به مقدار اورانیوم موجود بستگی دارد و تحت تأثیر عوامل شیمیایی یا فیزیکی محیطی قرار نمیگیرد. او با هوشمندی این پدیده را «رادیواکتیویته» نامید.
در سال ۱۸۹۸، پژوهشهای ماری نشان داد که سنگ معدن اورانیوم (پیچبلند) پرتوهایی بسیار قویتر از اورانیوم خالص گسیل میکند، که نشاندهنده وجود عناصری ناشناخته و به مراتب فعالتر بود. در ژوئیه ۱۸۹۸، آنها عنصر جدیدی را کشف کردند و ماری به افتخار زادگاهش، آن را «پولونیم» نامید. چند ماه بعد در دسامبر ۱۸۹۸، آنها عنصر دوم را کشف کرده و آن را «رادیوم» نام نهادند. نقطه عطف بزرگ بعدی در سال ۱۹۰۳ رخ داد، زمانی که ماری کوری به همراه پیر کوری و هانری بکرل موفق به دریافت جایزه نوبل فیزیک شد و به این ترتیب، نخستین زن تاریخ نام گرفت که این افتخار را کسب کرده است. افتخار بیپایان بعدی در سال ۱۹۱۱ رقم خورد که او بهطور مستقل برنده جایزه نوبل شیمی شد و نام خود را به عنوان تنها دارنده دو نوبل در دو رشته مختلف جاودانه کرد.
فعالیتهای علمی و کارنامه حرفهای
کارنامه حرفهای ماری کوری سرشار از نوآوریها، مدیریت مراکز علمی و خدمات بشردوستانه است. پس از درگذشت ناگهانی پیر کوری در سال ۱۹۰۶، دانشگاه سوربن کرسی استادی پیر را به ماری واگذار کرد و او به اولین استاد زن در تاریخ این دانشگاه تبدیل شد. او با جدیت به تدریس و هدایت آزمایشگاه ادامه داد و نشان داد که توانایی رهبری جامعه علمی را دارد. در سال ۱۹۱۴، انستیتو رادیوم پاریس (که اکنون با نام انستیتو کوری شناخته میشود) تأسیس شد و ماری به عنوان مدیر آزمایشگاه فیزیک و شیمی آن منصوب گردید.
با آغاز جنگ جهانی اول در همان سال، ماری کوری فعالیتهای علمی آزمایشگاهی خود را به نفع نجات جان سربازان زخمی تغییر داد. او متوجه شد که جراحان جنگی برای خارج کردن ترکشها به عکسبرداری اشعه ایکس نیاز مبرم دارند. او با خلاقیت خود، خودروهایی مجهز به دستگاههای پرتو ایکس سیار ساخت که به «کوریهای کوچک» (Petites Curies) معروف شدند. او شخصاً رانندگی این خودروها را یاد گرفت و همراه با دخترش ایرن به خطوط مقدم جبهه رفت و به آموزش کادر درمان و عکسبرداری از مجروحان پرداخت که این اقدام جان بیش از یک میلیون سرباز را نجات داد. پس از جنگ، او تلاشهای خود را وقف جمعآوری سرمایه برای خرید رادیوم و توسعه تحقیقات انستیتو رادیوم پاریس و ورشو نمود و دو سفر موفقیتآمیز به ایالات متحده آمریکا برای دریافت این کمکها داشت.
آثار، افتخارات و دستاوردها
در فهرست زیر، مهمترین آثار/افتخارات ماری کوری و دستاوردهای جاودان او آورده شده است:
- ۱۸۹۸ میلادی: کشف عنصر رادیواکتیو پولونیم و معرفی اصطلاح رادیواکتیویته به جامعه علمی.
- ۱۸۹۸ میلادی: کشف عنصر رادیوم و بررسی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی آن.
- ۱۹۰۳ میلادی: دریافت جایزه نوبل فیزیک به همراه پیر کوری و هانری بکرل برای پژوهش در زمینه پدیده تابش رادیواکتیو.
- ۱۹۰۳ میلادی: دریافت مدال دیوی (Davy Medal) از انجمن سلطنتی لندن به عنوان یک افتخار علمی بزرگ.
- ۱۹۰۴ میلادی: انتشار رساله دکتری برجسته با عنوان «پژوهش درباره مواد رادیواکتیو».
- ۱۹۰۶ میلادی: انتخاب به عنوان نخستین استاد زن در دانشگاه سوربن پاریس و شکستن سنتهای مردسالارانه.
- ۱۹۱۰ میلادی: انتشار کتاب جامع دو جلدی «رسالهای در باب رادیواکتیویته» که به عنوان مرجع اصلی این علم شناخته شد.
- ۱۹۱۱ میلادی: دریافت جایزه نوبل شیمی برای ایزولهسازی رادیوم خالص و مطالعه ترکیبات آن.
- ۱۹۲۱ میلادی: دریافت یک گرم رادیوم اهدایی از سوی مردم آمریکا توسط رئیسجمهور وارن هاردینگ برای پژوهشهای علمی.
زندگی شخصی و حواشی
زندگی شخصی ماری کوری در کنار افتخارات بزرگ علمی، با چالشها، مصایب عاطفی و حواشی رسانهای شدیدی همراه بود که اراده او را به سختی به چالش کشید. ازدواج او با پیر کوری فرزندی به نام ایرن (متولد ۱۸۹۷) و ایو (متولد ۱۹۰۴) به همراه داشت. ایرن راه مادر را در علم ادامه داد و خود بعدها برنده نوبل شیمی شد، در حالی که ایو به نویسندگی و روزنامهنگاری روی آورد و بیوگرافی مشهوری از مادرش نوشت. بزرگترین ضربه روحی به ماری در سال ۱۹۰۶ وارد شد، زمانی که پیر کوری در یک حادثه رانندگی بر اثر برخورد با یک درشکه سنگین در خیابانهای بارانی پاریس جان باخت و ماری را با دو فرزند کوچک تنها گذاشت. ماری دچار افسردگی شدیدی شد، اما خود را در کار غرق کرد تا زنده بماند.
چند سال بعد، در سال ۱۹۱۱، ماری کوری درگیر یک حاشیه بزرگ رسانهای شد؛ افشای رابطه عاطفی او با پول لانژون، فیزیکدان برجسته و از شاگردان سابق پیر کوری که از همسرش جدا شده بود، جنجال عظیمی در مطبوعات فرانسه به پا کرد. رسانههای راستگرا و بیگانهستیز فرانسه به ماری که یک مهاجر لهستانی بود حمله کردند و او را مایه ننگ دانستند. این حواشی حتی اهدای جایزه نوبل دوم او را تحت تأثیر قرار داد و برخی اعضای کمیته نوبل از او خواستند به استکهلم نیاید؛ اما ماری با شجاعت اعلام کرد که زندگی علمی و شخصی او دو مقوله کاملاً مجزا هستند و برای دریافت جایزهاش حاضر شد.
سبک کاری/دیدگاهها و تأثیرگذاری
سبک کاری ماری کوری مبتنی بر دقت ریاضی، صبر بیپایان، متدولوژی تجربی سختگیرانه و اخلاق علمی متعالی بود. او و پیر کوری آگاهانه از ثبت پتنت و حق اختراع برای فرآیند استخراج رادیوم خودداری کردند؛ زیرا معتقد بودند که علم متعلق به تمام بشریت است و نباید برای کسب ثروت شخصی انحصاری شود. این دیدگاه انساندوستانه باعث شد تا رادیوم به سرعت در سراسر جهان برای مصارف درمانی و پزشکی در دسترس قرار گیرد و انحصار مالی مانع نجات جان انسانها نشود.
تأثیرگذاری ماری کوری فراتر از کشف دو عنصر جدول تناوبی است؛ او با شکستن مرزهای جنسیتی ثابت کرد که زنان میتوانند در بالاترین سطوح علمی جهان درخشانترین نتایج را رقم بزنند. او به عنوان الگویی بیبدیل، راه را برای ورود نسلهای بعدی زنان به دانشگاهها و آزمایشگاههای علمی هموار کرد. آلبرت انیشتین درباره او گفته بود: «ماری کوری در میان تمام افراد مشهور جهان، تنها کسی است که شهرت و افتخارات زیاد، او را فاسد نکرد.»
وضعیت فعلی ماری کوری
امروز، با گذشت دههها از دوران حیات او، وضعیت فعلی ماری کوری در جهان به عنوان یک اسطوره ملی در لهستان و فرانسه و یک نماد جهانی علم تثبیت شده است. میراث ماری کوری در قالب انستیتو کوری پاریس و انستیتو رادیو ورشو همچنان به عنوان مراکز پیشرو در پژوهشهای سرطان و بیوفیزیک به فعالیت خود ادامه میدهند. یادبودها، دانشگاهها و جوایز متعددی در سراسر جهان به نام او ثبت شده است.
در سال ۱۹۹۵، به پاس خدمات بیشمار ماری کوری به علم و بشریت، بقایای جسد او و همسرش پیر کوری با تشریفات رسمی به آرامگاه پانتئون (آرامگاه مشاهیر فرانسه) منتقل شد. ماری کوری نخستین زنی بود که به خاطر دستاوردهای علمی خودش در پانتئون دفن گردید. به دلیل شدت پرتوهای رادیواکتیوی که او در طول سالها با آنها کار کرده بود، یادداشتهای آزمایشگاهی، کتابها و حتی لباسهای او هنوز هم به شدت رادیواکتیو هستند و در جعبههای سربی مخصوص نگهداری میشوند که پژوهشگران برای مطالعه آنها باید لباس محافظ بپوشند.
درگذشت ماری کوری
ماری کوری در تاریخ ۴ ژوئیه ۱۹۳۴ میلادی (۱۳ تیر ۱۳۱۳ شمسی) در سن ۶۶ سالگی در آسایشگاه سانکلموز در شهر پاسی واقع در کشور فرانسه درگذشت. علت رسمی درگذشت ماری کوری، ابتلا به بیماری کمخونی آپلاستیک (Aplastic Anemia) اعلام شد. سن ماری کوری در زمان مرگ نشاندهنده سالها تلاش مداوم بود؛ این بیماری ناشی از قرار گرفتن طولانیمدت و مداوم او در معرض پرتوهای رادیواکتیو بدون استفاده از تجهیزات حفاظتی در طول دههها پژوهش علمی و همچنین خدمات رادیولوژی او در جبهههای جنگ جهانی اول بود. ماری کوری در تمام طول زندگی علمی خود، مضرات اشعههای یونیزان را ناچیز میپنداشت و اغلب لولههای حاوی رادیوم را در جیب لباس خود حمل میکرد یا در کشوی میزش قرار میداد. او با فدا کردن جان خود در راه کشف اسرار طبیعت، به نمادی جاویدان از ایثار علمی مبدل شد.
جمعبندی
مطالعه بیوگرافی ماری کوری نشاندهنده مسیر پرفرازونشینب دانشمندی است که با تکیه بر اراده پولادین خود، تمام موانع جنسیتی، اقتصادی و سیاسی را پشت سر گذاشت تا نام خود را در صدر تالار افتخارات علمی جهان حک کند. در این نوشتار، زندگینامه ماری کوری را از دوران کودکی سخت در ورشو تا اوج درخشش در پاریس بررسی کردیم؛ دورانی که با کشف پدیده رادیواکتیویته، جهان فیزیک و شیمی وارد عصر جدیدی شد. تاریخ تولد ماری کوری نقطه آغازی بر یک تحول بزرگ بود و محل تولد ماری کوری یعنی لهستان، همواره به داشتن چنین فرزندی به خود بالیده است. علیرغم آنکه سن ماری کوری در هنگام مرگ تنها ۶۶ سال بود، اما آثار/افتخارات ماری کوری و دو جایزه نوبل او، تاثیری ابدی بر دانش بشری و نجات جان میلیونها بیمار سرطانی بر جای گذاشت. بیوگرافی ماری کوری درس بزرگی از تعهد، انسانیت و تلاش بیوقفه برای کسانی است که به دنبال تغییر جهان از مسیر علم و دانایی هستند.
منابع
- https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1903/marie-curie/biographical (وبسایت رسمی جایزه نوبل – شرح زندگی علمی و جوایز ماری کوری)
- https://www.britannica.com/biography/Marie-Curie (دانشنامه بریتانیکا – بررسی جامع زندگی و دستاوردهای ماری کوری)
- کتاب/مقاله: «Madame Curie: A Biography» نوشته ایو کوری (Eve Curie)، انتشارات دابلدی، ۱۹۳۷.
- مصاحبه: مجموعهای از مستندات و نامههای تاریخی ماری کوری نگهداریشده در کتابخانه ملی فرانسه (Bibliothèque nationale de France).
