زندگینامه استیو جابز؛ بنیان‌گذار اپل و پیشگام انقلاب فناوری دیجیتال

استیون پل جابز، کارآفرین، مخترع و یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های حوزه فناوری اطلاعات و رسانه‌های دیجیتال، در تاریخ ۲۴ فوریه ۱۹۵۵ در شهر سان فرانسیسکو واقع در ایالت کالیفرنیای آمریکا چشم به جهان گشود. او به عنوان بنیان‌گذار و مدیرعامل شرکت اپل و پیکسار، نقشی بی‌بدیل در دگرگون ساختن صنایع رایانه‌های شخصی، انیمیشن، موسیقی، تلفن‌های همراه و تبلت‌ها ایفا کرد و به نمادی از نوآوری مدرن مبدل شد. جابز با تلفیق هنر، طراحی و فناوری پیشرفته، محصولاتی را به بازار عرضه کرد که سبک زندگی میلیاردها انسان را در سراسر جهان تغییر داد و میراثی ماندگار در تاریخ صنعت تکنولوژی به جا گذاشت. در این مقاله تفصیلی، به بررسی همه‌جانبه ابعاد مختلف زندگی، چالش‌ها، موفقیت‌ها و بیوگرافی استیو جابز می‌پردازیم تا مسیر پرفرازونشیب این نابغه دنیای مدرن را بازخوانی کنیم.

مشخصات فردی استیو جابز

• نام کامل: استیون پل جابز (Steven Paul Jobs)
• تاریخ تولد استیو جابز: ۲۴ فوریه ۱۹۵۵ میلادی (برابر با ۵ اسفند ۱۳۳۳ شمسی)
• محل تولد استیو جابز: سان فرانسیسکو، ایالت کالیفرنیا، ایالات متحده آمریکا
• ملیت: آمریکایی
• حوزه فعالیت: فناوری اطلاعات، کارآفرینی، مهندسی رایانه و تهیه‌کنندگی فیلم
• سال‌های فعالیت: ۱۹۷۴ تا ۲۰۱۱ میلادی
• وضعیت تأهل: متأهل (همسر: لورن پاول جابز از سال ۱۹۹۱ تا زمان درگذشت)

تولد و خانواده

داستان تولد و ریشه‌های خانوادگی استیو جابز با پیچیدگی‌های عاطفی و اجتماعی زیادی همراه بود که بخش مهمی از هویت و نگرش او را در آینده شکل داد. پدر زیستی او، عبدالفتاح جندلی، یک مهاجر مسلمان اهل سوریه و استاد علوم سیاسی بود و مادر زیستی‌اش، جوان شیبل، نام داشت که از خانواده‌ای با اصالت آلمانی در آمریکا متولد شده بود.

این دو به دلیل مخالفت‌های شدید خانواده شیبل با ازدواجشان، نتوانستند سرپرستی فرزند خود را بر عهده بگیرند و تصمیم گرفتند نوزاد را به فرزندخواندگی بسپارند. جوان شیبل تنها یک شرط اساسی برای واگذاری فرزندش تعیین کرده بود؛ این که والدین جدید باید حتماً تحصیل‌کرده دانشگاهی باشند تا آینده تحصیلی کودک تضمین شود.

با این حال، سرنوشت مسیر دیگری را رقم زد و نوزاد به زوجی صمیمی و مهربان به نام‌های پل و کلارا جابز واگذار شد. پل جابز یک مکانیک خودرو و کلارا به عنوان حسابدار مشغول به کار بود و هیچ‌کدام تحصیلات دانشگاهی نداشتند. مادر زیستی استیو پس از متوجه شدن این موضوع، ابتدا از امضای اسناد رسمی فرزندخواندگی خودداری کرد، اما پس از آن که پل و کلارا تعهد کتبی دادند که تمام پس‌انداز خود را صرف مخارج دانشگاهی استیو خواهند کرد، رضایت داد. استیو جابز همواره پل و کلارا را والدین واقعی، اصلی و تنها پدر و مادر خود می‌دانست و از به کار بردن واژه ناپدری و نامادری برای آن‌ها به شدت خشمگین می‌شد. سال‌ها بعد، او خواهر زیستی خود، مونا سیمپسون را که یک نویسنده مشهور شده بود، پیدا کرد و ارتباطی نزدیک با او برقرار ساخت.

کودکی و نوجوانی

دوران کودکی استیو جابز در دهه ۱۹۶۰ میلادی و در منطقه‌ای سپری شد که امروزه به عنوان سیلیکون ولی (دره سیلیکون) شناخته می‌شود. پل جابز، پدر استیو، در گاراژ خانه کوچکشان در ماونتن ویو به تعمیر خودروها می‌پرداخت و همیشه تلاش می‌کرد اصول اولیه مکانیک و الکترونیک را به پسرش آموزش دهد. او به استیو یاد داد که چگونه با دستانش کار کند و به او آموخت که پشتِ وسایل و بخش‌هایی از کار که دیده نمی‌شوند نیز باید مانند ظاهر کار، دقیق، تمیز و زیبا طراحی و ساخته شوند؛ ایده‌ای که بعدها به فلسفه اصلی طراحی محصولات در شرکت اپل تبدیل شد.

استیو در مدرسه دانش‌آموزی باهوش اما ناسازگار بود که ساختارهای سنتی آموزش را برنمی‌تافت و معلمانش او را پسری شیطون و مایه دردسر می‌دانستند. با این حال، استعداد خیره‌کننده او باعث شد که پایه‌های تحصیلی را به سرعت جهش کند. در دوران دبیرستان و در مدرسه هومستد، اشتیاق او به الکترونیک به اوج خود رسید.

نقطه عطف بزرگ دوران نوجوانی او، آشنایی با یک جوان نابغه دیگر به نام استیو وازنیاک از طریق یک دوست مشترک بود. وازنیاک که چند سال از جابز بزرگ‌تر بود، استعداد بی‌نظیری در طراحی مدارهای الکترونیکی داشت. این دو خیلی زود به دوستان نزدیک و شرکای کاری تبدیل شدند و اولین پروژه مشترک خود را با ساخت دستگاهی به نام «جعبه آبی» (Blue Box) آغاز کردند؛ دستگاهی غیرقانونی که به کاربران اجازه می‌داد خطوط تلفن شرکت‌ها را هک کرده و تماس‌های راه دور رایگان برقرار کنند. این تجربه تجاری کوچک به جابز ثابت کرد که ترکیب نبوغ فنی وازنیاک و توانایی بازاریابی و مدیریت او می‌تواند کارهای بزرگی رقم بزند.

تحصیلات استیو جابز

پس از فارغ‌التحصیلی از دبیرستان در سال ۱۹۷۲، استیو جابز طبق قولی که والدینش سال‌ها پیش داده بودند، تصمیم گرفت به دانشگاه برود. او کالج رید (Reed College) در پورتلند، ایالت اورگن را انتخاب کرد که یکی از گران‌قیمت‌ترین دانشگاه‌های علوم انسانی در آمریکا بود. اما حضور او در این محیط آکادمیک بسیار کوتاه بود؛ جابز تنها پس از گذراندن یک نیم‌سال تحصیلی (شصت روز) متوجه شد که کلاس‌های اجباری و ساختار خشک دانشگاه جذابیتی برایش ندارد و از طرفی، هزینه‌های سنگین تحصیلی فشار مالی شدیدی به خانواده‌اش وارد می‌کرد. در نتیجه، او به صورت رسمی از دانشگاه انصراف داد.

با وجود انصراف رسمی، جابز به مدت ۱۸ ماه دیگر در محوطه دانشگاه ماند و به عنوان دانشجوی آزاد در کلاس‌هایی که به آن‌ها علاقه داشت شرکت کرد. او در این دوران شرایط مالی بسیار سختی داشت، روی کف اتاق دوستانش می‌خوابید، برای خرید غذا شیشه‌های نوشابه را جمع‌آوری می‌کرد و بازیافت می‌نمود و هر یکشنبه برای خوردن یک وعده غذای گرم و رایگان، کیلومترها پیاده‌راه می‌رفت تا به معبد کریشنا برسد. یکی از مهم‌ترین کلاس‌های آزادی که او در این مقطع گذراند، کلاس خوش‌نویسی و خطاطی دانشگاه رید بود. جابز در این کلاس با ظرافت‌های فونت‌ها، فاصله‌گذاری‌ها و اصول زیباشناسی متون آشنا شد. او بعدها اعلام کرد که اگر در آن کلاس شرکت نمی‌کرد، رایانه‌های مکینتاش هرگز دارای فونت‌های متعدد، زیبا و فاصله‌گذاری‌های تناسبی گرافیکی نبودند و در واقع سیستم‌عامل‌های امروزی این تحول بصری را تجربه نمی‌کردند.

شروع فعالیت حرفه‌ای

در سال ۱۹۷۴ میلادی، جابز به کالیفرنیا بازگشت و به عنوان طراح بازی‌های رایانه‌ای در شرکت مشهور آتاری (Atari) مشغول به کار شد. هدف اصلی او از کار در آتاری، پس‌انداز پول برای سفر به کشور هند بود. جابز که در پورتلند با فلسفه شرق و بودیسم آشنا شده بود، در تابستان همان سال همراه با دوستش دانیال کاتکی به هند سفر کرد تا به دنبال حقیقت معنوی و روشنگری درونی بگردد. این سفر، که با سختی‌های زیادی همراه بود، تاثیر عمیقی بر دیدگاه‌های روحی او گذاشت. جابز با سر تراشیده و لباس‌های سنتی هندی به آمریکا بازگشت و تا پایان عمر به یک بودایی متعهد و گیاه‌خوار تبدیل شد که به سادگی و مینیمالیسم در تمام ابعاد زندگی اعتقاد داشت.

پس از بازگشت به آتاری، او دوباره با استیو وازنیاک ارتباط برقرار کرد. وازنیاک در این زمان عضو باشگاه رایانه‌های خانگی (Homebrew Computer Club) بود و روی طرح یک رایانه شخصی کوچک کار می‌کرد. وقتی وازنیاک کیت اولیه این سیستم را طراحی کرد، جابز با آینده‌نگری فوق‌العاده خود پتانسیل تجاری عظیم آن را درک کرد. او وازنیاک را متقاعد کرد که به جای واگذاری رایگان این طرح به دیگران، شرکتی را تاسیس کنند. بدین ترتیب در اول آوریل ۱۹۷۶، شرکت رایانه‌ای اپل (Apple Computer) در گاراژ خانه پدری جابز و با مشارکت رونالد وین پایه‌گذاری شد. آن‌ها برای تامین سرمایه اولیه، دارایی‌های اندک خود را فروختند؛ جابز ون مسافرتی خود را فروخت و وازنیاک ماشین‌حساب مهندسی پیشرفته‌اش را واگذار کرد تا اولین سری از رایانه «اپل ۱» را تولید کنند.

اوج شهرت و نقاط عطف

موفقیت واقعی شرکت اپل با عرضه رایانه «اپل ۲» در سال ۱۹۷۷ رقم خورد. این دستگاه برخلاف نسخه‌های قبلی، یک رایانه شخصی کامل با بدنه پلاستیکی زیبا و مانیتور رنگی بود که مورد استقبال بی‌نظیر بازارهای تجاری و خانگی قرار گرفت. در سال ۱۹۸۰، اپل به یک شرکت سهامی عام تبدیل شد و ثروت استیو جابز در سن ۲۵ سالگی از مرز ۱۰۰ میلیون دلار گذشت و تصویر او بر روی جلد مجلات معتبر اقتصادی نقش بست. نقطه عطف بعدی، معرفی پروژه انقلابی «مکینتاش» در سال ۱۹۸۴ بود؛ اولین رایانه‌ای که از رابط گرافیکی کاربری (GUI) و موشواره (ماوس) استفاده می‌کرد و با یک تیزر تبلیغاتی مشهور تلویزیونی به کارگردانی ریدلی اسکات به جهانیان معرفی شد.

اما به دنبال اختلافات شدید مدیریتی میان جابز و جان اسکالی (مدیرعاملی که خود جابز از شرکت پپسی به اپل آورده بود) بر سر استراتژی‌های فروش و رفتارهای تند و کمال‌گرایانه جابز، هیئت مدیره اپل در سال ۱۹۸۵ جابز را از تمام اختیارات اجرایی‌اش برکنار کرد. جابز که از شرکتی که خودش تاسیس کرده بود اخراج شده بود، ناامید نشد و این اتفاق را آغازگر خلاق‌ترین دوران زندگی‌اش نامید. او بلافاصله شرکت رایانه‌ای نِکست (NeXT) را برای ساخت ایستگاه‌های کاری پیشرفته دانشگاهی تاسیس کرد. هرچند رایانه‌های نکست به دلیل قیمت بالا فروش انبوه نداشتند، اما سیستم‌عامل پیشرفته آن‌ها (NeXTSTEP) پایه‌گذار آینده نرم‌افزاری جهان شد. در همان دوران، جابز در سال ۱۹۸۶ بخش گرافیک کامپیوتری لوکاس‌فیلم را به قیمت ۱۰ میلیون دلار خرید و شرکت انیمیشن‌سازی پیکسار (Pixar) را تاسیس کرد. پیکسار با تولید فیلم سینمایی «داستان اسباب‌بازی» (Toy Story) در سال ۱۹۹۵ به عنوان اولین انیمیشن تمام کامپیوتری جهان، انقلابی در صنعت سینما ایجاد کرد و جابز را به یک میلیاردر بزرگ تبدیل نمود.

فعالیت‌های علمی و کارنامه حرفه‌ای

کارنامه حرفه‌ای استیو جابز پس از بازگشت مجدد او به اپل در سال ۱۹۹۷، وارد درخشان‌ترین فصل خود شد. شرکت اپل در اواسط دهه نود به دلیل اشتباهات مدیریتی و عدم نوآوری در آستانه ورشکستگی کامل قرار داشت. مدیران وقت اپل تصمیم گرفتند شرکت نِکست را خریداری کنند تا از سیستم‌عامل آن بهره‌مند شوند؛ این معامله موجب شد جابز ابتدا به عنوان مشاور و سپس به عنوان مدیرعامل موقت (iCEO) به خانه قدیمی خود بازگردد. او در اولین اقدام، پروژه‌های موازی و ناموفق را لغو کرد و تمرکز شرکت را بر روی چند محصول کلیدی معطوف ساخت.

در سال ۱۹۹۸، جابز رایانه یکپارچه «آی‌مک» (iMac) را با طراحی رنگارنگ و شفاف به بازار فرستاد که فروش خیره‌کننده‌ای داشت و اپل را از بحران مالی نجات داد. کارنامه حرفه‌ای او در قرن بیست و یکم با تغییر رویکرد اپل از یک شرکت صرفاً رایانه‌ای به یک غول محصولات مصرفی دیجیتال همراه بود. در سال ۲۰۰۱، او پخش‌کننده موسیقی «آی‌پد» (iPod) و فروشگاه دیجیتال «آی‌تیونز» (iTunes) را معرفی کرد که ساختار سنتی صنعت موسیقی جهان را به کل دگرگون ساخت. بزرگ‌ترین شاهکار حرفه‌ای جابز در ژانویه ۲۰۰۷ رقم خورد؛ جایی که او در یک سخنرانی تاریخی، گوشی هوشمند «آیفون» (iPhone) را رونمایی کرد. آیفون با حذف کیبوردهای فیزیکی و معرفی صفحه لمسی چندگانه‌ (Multi-touch)، استانداردهای تلفن همراه را در جهان بازتعریف کرد. سه سال بعد در سال ۲۰۱۰، جابز با معرفی «آی‌پد» (iPad)، بازار جدیدی برای تبلت‌ها ایجاد کرد و زنجیره نوآوری‌های خود را تکمیل نمود.

آثار، افتخارات و دستاوردها

در این بخش، لیست برخی از آثار/افتخارات استیو جابز و دستاوردهای بزرگ او در طول دهه‌ها فعالیت آورده شده است:

• ۱۹۷۶: طراحی و عرضه رایانه شخصی «Apple I» به همراه استیو وازنیاک.
• ۱۹۷۷: معرفی رایانه انقلابی «Apple II» به عنوان پرفروش‌ترین رایانه شخصی آن دوران.
• ۱۹۸۴: عرضه رایانه «Macintosh» مجهز به رابط گرافیکی کاربر و موشواره.
• ۱۹۸۵: دریافت مدال ملی فناوری و نوآوری از دست رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده آمریکا (رونالد ریگان).
• ۱۹۹۵: تهیه‌کنندگی اجرایی انیمیشن «داستان اسباب‌بازی»، اولین انیمیشن بلند کامپیوتری تاریخ سینما.
• ۱۹۹۸: معرفی رایانه همه‌کاره «iMac G3» که نماد بازگشت اپل به روزهای اوج بود.
• ۲۰۰۱: معرفی پخش‌کننده دیجیتال «iPod» و بازتعریف نحوه گوش دادن به موسیقی.
• ۲۰۰۷: معرفی گوشی هوشمند «iPhone» و انتخاب جابز به عنوان شخص سال صنعت تجارت توسط مجله فورچون.
• ۲۰۱۰: معرفی تبلت «iPad» و ایجاد تحول در حوزه رسانه‌های دیجیتال و سرگرمی.
• ۲۰۲۲: اعطای پس از مرگ مدال افتخار آزادی رئیس‌جمهوری (بالاترین نشان غیرنظامی آمریکا) توسط جو بایدن به پاس خدمات او به صنعت تکنولوژی.

زندگی شخصی و حواشی

زندگی شخصی استیو جابز، همانند دنیای کاری‌اش، بدون حاشیه و پیچیدگی نبود. او در اواخر دهه ۱۹۷۰ رابطه‌ای با کریسان برنان داشت که منجر به تولد دختری به نام لیزا برنان در سال ۱۹۷۸ شد. جابز در ابتدا به مدت چند سال پدری خود را انکار کرد و مدعی بود که به دلیل ناباروری نمی‌تواند پدر این کودک باشد؛ حاشیه‌ای که بازتاب‌های منفی زیادی در رسانه‌ها داشت. با این حال، او بعدها این اشتباه را پذیرفت، رابطه‌اش را با لیزا ترمیم کرد و حتی یکی از رایانه‌های اولیه شرکت اپل را به نام «اپل لیزا» نام‌گذاری نمود.

در سال ۱۹۸۹، جابز در جریان یک سخنرانی در دانشکده بازرگانی استنفورد با لورن پاول آشنا شد. این آشنایی به یک رابطه عمیق عاطفی تبدیل شد و آن‌ها در ۱۸ مارس ۱۹۹۱ در یک مراسم خصوصی در پارک ملی یوسمیتی ازدواج کردند. خطبه عقد آن‌ها توسط یک راهب بودایی به نام کوبون چینو اتوگاوا جاری شد. حاصل این ازدواج سه فرزند به نام‌های رید، اِرین و ایو بود.

جابز در محیط خانه تلاش می‌کرد فرزاندانش را از استفاده مفرط از فناوری و تبلت‌ها دور نگه دارد و ترجیح می‌داد زمان غروب را به گفتگوهای خانوادگی دور میز شام بگذراند. رژیم‌های غذایی سخت‌گیرانه او (که گاهی هفته‌ها فقط از سیب یا هویج استفاده می‌کرد) و اصرار شدید او بر عدم استفاده از دئودورانت یا کفش در محیط‌های کاری، از جمله حواشی عجیب و شناخته‌شده پیرامون سبک زندگی شخصی او بودند.

سبک کاری/دیدگاه‌ها و تأثیرگذاری

فلسفه و سبک کاری استیو جابز را می‌توان در کلمه «کمال‌گرایی مطلق» خلاصه کرد. او به شدت به جزئیات اهمیت می‌داد و معتقد بود که سادگی، نهایت پیچیدگی است. او همواره تلاش می‌کرد تا قطعات پیچیده الکترونیکی را در قالبی ساده، کاربرپسند و با طراحی‌های مینیمالیستی و الهام گرفته از مکتب باوهاوس به مشتریان عرضه کند. جابز توانایی عجیبی در متقاعد کردن افراد داشت؛ خصوصیتی که همکارانش آن را «میدان تحریف واقعیت» (Reality Distortion Field) می‌نامیدند. او با استفاده از این ویژگی می‌توانست مهندسان را متقاعد کند که کارهای به ظاهر غیرممکن را در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام دهند.

او اعتقاد داشت که شرکت‌ها نباید برای طراحی محصولات خود صرفاً به نظرسنجی از مشتریان تکیه کنند؛ چرا که به باور او، مردم تا زمانی که محصولی را ندیده‌اند، نمی‌دانند چه می‌خواهند. دیدگاه‌های او در کمپین تبلیغاتی مشهور اپل با شعار «متفاوت فکر کنید» (Think Different) به خوبی متبلور شد؛ کمپینی که ستایشی بود از دیوانگان، سرکشان و کسانی که دنیا را متفاوت می‌بینند و آن را تغییر می‌دهند. جابز پل ارتباطی میان علوم انسانی و فناوری بود و اصرار داشت که تکنولوژی بدون روح هنر و طراحی خلاقانه، ابزاری بی‌جان است.

درگذشت استیو جابز

در اکتبر سال ۲۰۰۳ میلادی، مشخص شد که استیو جابز به گونه‌ای نادر از سرطان پانکراس (لوزالمعده) مبتلا شده است. جابز به دلیل باورهای خاص خود به طب سنتی و رژیم‌های غذایی جایگزین، ابتدا به مدت ۹ ماه از انجام عمل جراحی و درمان‌های استاندارد پزشکی خودداری کرد و سعی داشت بیماری را با روش‌های گیاه‌خواری و روحی درمان کند؛ تصمیمی که بعدها از آن ابراز پشیمانی کرد. با وخیم‌تر شدن شرایط، او در سال ۲۰۰۴ تن به جراحی داد و در سال ۲۰۰۹ نیز به دلیل پیشرفت بیماری، عمل پیوند کبد را در ایالت تنسی انجام داد.

با وجود دوره‌های مکرر مرخصی استعلاجی، او تا آخرین هفته‌های عمرش به نظارت بر پروژه‌های اپل ادامه داد، اما در نهایت در آگوست ۲۰۱۱ به دلیل عدم توانایی جسمی از سمت مدیرعاملی اپل استعفا داد. سن استیو جابز هنگام مواجهه با پایان مسیر زندگی تنها ۵۶ سال بود؛ او در تاریخ ۵ اکتبر ۲۰۱۱ در خانه خود در پالو آلتوی کالیفرنیا، در آرامش و در حالی که خانواده‌اش در کنارش بودند، به دلیل ایست تنفسی ناشی از متاستاز و بازگشت سرطان لوزالمعده درگذشت. مرگ او موجی از اندوه جهانی را در میان رهبران سیاسی، بزرگان فناوری و کاربران عادی ایجاد کرد و فروشگاه‌های اپل در سراسر جهان به یاد او به یادمان‌های موقت تبدیل شدند.

میراث فعلی استیو جابز

از آنجایی که استیو جابز دیگر در قید حیات نیست، بررسی وضعیت فعلی او به معنای مطالعه میراث عظیم، جایگاه تاریخی و بازتاب اندیشه‌های او در جهان کنونی است. شرکت اپل پس از جابز و تحت هدایت تیم کوک، به مسیر رشد اقتصادی خود ادامه داد و به یکی از ارزشمندترین شرکت‌های جهان تبدیل شد، اما تحلیل‌گران معتقدند که روح حاکم بر نوآوری‌های جسورانه دوره جابز، کمتر در محصولات امروزی دیده می‌شود. سبک مدیریت و بیوگرافی استیو جابز همچنان در معتبرترین دانشگاه‌های مدیریت جهان به عنوان الگو و مورد مطالعه تدریس می‌شود. کتاب زندگینامه رسمی او به قلم والتر ایزاکسون به یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌های قرن تبدیل شد و چندین فیلم سینمایی و مستند بزرگ درباره زندگی او ساخته شده است که نشان می‌دهد یاد و تأثیرگذاری او در فرهنگ عامه و دنیای فناوری هرگز خاموش نشده است.

جمع‌بندی

بررسی دقیق بیوگرافی استیو جابز نشان می‌دهد که او فراتر از یک مدیر صنعتی، یک معمار فرهنگی برای عصر دیجیتال بود. از گاراژ کوچک خانه‌ای در لوست آلتوس تا هدایت بزرگ‌ترین و خلاق‌ترین شرکت جهان، او نشان داد که چگونه پشتکار، دیدگاه هنری و اشتیاق بدون مرز می‌تواند مسیر حرکت بشریت را تغییر دهد. او با تمام تضادهای شخصیتی، تندی‌های رفتاری و چالش‌های خانوادگی‌اش، به واسطه آثار و افتخارات ماندگاری همچون مکینتاش، آی‌پد و آیفون، نام خود را برای همیشه در تاریخ ثبت کرد. جابز به ما آموخت که زمان ما محدود است، پس نباید آن را با زندگی کردن بر اساس اصول و عقاید دیگران هدر دهیم؛ درسی که همچنان الهام‌بخش نسل‌های جدید کارآفرینان در سراسر جهان است.

منابع

• وب‌سایت رسمی یادبود استیو جابز در شرکت اپل: https://www.apple.com/stevejobs
• صفحه بیوگرافی استیو جابز در دانشنامه بریتانیکا: https://www.britannica.com/biography/Steve-Jobs
• نمایه رسمی استیو جابز در پایگاه خبررسانی بلومبرگ: https://www.bloomberg.com/profile/person/1388653
• کتاب زندگینامه رسمی استیو جابز اثر والتر ایزاکسون (انتشارات سایمون اند شوستر، ۲۰۱۱)
• مستند تلویزیونی «استیو جابز: هیپی نیابتی» مصاحبه‌های آرشیوی شبکه بی‌بی‌سی (۲۰۱۱)