آلبرت اینشتین (Albert Einstein) یکی از برجستهترین فیزیکدانان تاریخ بشریت و بدون تردید تأثیرگذارترین دانشمند قرن بیستم است. تاریخ تولد آلبرت اینشتین ۱۴ مارس ۱۸۷۹ میلادی (۲۳ اسفند ۱۲۵۷ شمسی) و محل تولد آلبرت اینشتین شهر اولم در پادشاهی وورتمبرگ (واقع در امپراتوری آلمان) بوده است. او بهواسطه ارائه نظریه نسبیت خاص و نسبیت عام، توضیح اثر فوتوالکتریک و دریافت جایزه نوبل فیزیک در سال ۱۹۲۱ شهرت جهانی پیدا کرد. بیوگرافی آلبرت اینشتین روایتی از تلاش، خلاقیت و پشتکار علمی است که مسیر فیزیک نوین را برای همیشه دگرگون ساخت و نام او را به نماد نبوغ و خردورزی در سراسر جهان تبدیل کرد.
مشخصات فردی آلبرت اینشتین
- نام کامل: آلبرت اینشتین (Albert Einstein)
- تاریخ تولد: ۱۴ مارس ۱۸۷۹ میلادی (۲۳ اسفند ۱۲۵۷ شمسی)
- محل تولد: اولم، پادشاهی وورتمبرگ، امپراتوری آلمان
- ملیت: آلمانی، سوئیسی، آمریکایی (در مقاطع مختلف زندگی)
- حوزه فعالیت: فیزیک نظری
- سالهای فعالیت: ۱۹۰۰ تا ۱۹۵۵ میلادی
- وضعیت تأهل: دوبار ازدواج کرد؛ نخست با میلوا ماریچ (۱۹۰۳) و سپس با الزا لوونتال (۱۹۱۹)
تولد و خانواده
آلبرت اینشتین در روز ۱۴ مارس ۱۸۷۹ در شهر اولم واقع در جنوب آلمان به دنیا آمد. پدرش هرمان اینشتین (Hermann Einstein) مهندس برق و تاجر بود و مادرش پائولینه اینشتین (Pauline Koch) از خانوادهای فرهنگی و متوسط برخاسته بود. خانواده اینشتین یهودی بودند اما به مذهب پایبندی سختگیرانهای نداشتند و فضای فکری نسبتاً آزاداندیشانهای در خانه حاکم بود.
آلبرت یک خواهر کوچکتر به نام ماریا (ملقب به مایا) داشت که در سال ۱۸۸۱ متولد شد. مایا در طول زندگی رابطه نزدیکی با برادرش داشت و حتی در سالهای پایانی عمر آلبرت نیز در کنار او زندگی میکرد. هنگامی که آلبرت یک ساله بود، خانواده به مونیخ نقل مکان کردند؛ جایی که پدر و عمویش یاکوب یک شرکت تولید تجهیزات الکتریکی به نام «Einstein & Cie» را تأسیس کردند. این فضای فنی و مهندسی در محیط خانه بیتردید بر کنجکاوی علمی آلبرت جوان تأثیر گذاشت.
کودکی و نوجوانی
دوران کودکی آلبرت اینشتین با ویژگیهایی همراه بود که بعدها در بیوگرافی آلبرت اینشتین بارها مورد بحث قرار گرفت. او در سخن گفتن کُندتر از همسالانش بود و تا سه یا چهار سالگی بهطور روان صحبت نمیکرد. بسیاری از معلمانش او را دانشآموزی معمولی یا حتی ضعیف ارزیابی میکردند، اما آلبرت از همان کودکی علاقه شدیدی به ریاضیات و علوم طبیعی نشان میداد.
یکی از لحظات تعیینکننده در کودکی او، دیدن یک قطبنمای مغناطیسی در پنج سالگی بود. اینشتین بعدها نوشت که حرکت عقربه قطبنما تحت تأثیر نیرویی نامرئی، کنجکاوی عمیقی در او برانگیخت و او را به فکر کردن درباره نیروهای نهان طبیعت واداشت. در دوازده سالگی نیز کتابی درباره هندسه اقلیدسی به دستش رسید که آن را «کتاب مقدس کوچک هندسه» نامید و بهسرعت آن را آموخت.
اینشتین در مدرسه لوئیتپولد گیمنازیوم (Luitpold Gymnasium) در مونیخ تحصیل کرد. او با سیستم آموزشی سختگیرانه و نظامیگونه آلمان سازگاری نداشت و فضای مدرسه را خفقانآور میدانست. در سال ۱۸۹۴ خانواده اینشتین به دلیل ورشکستگی کسبوکارشان به میلان ایتالیا مهاجرت کردند، اما آلبرت برای تمام کردن دوره تحصیلی در مونیخ ماند. مدت کوتاهی بعد، او نیز بدون گرفتن دیپلم مدرسه را ترک کرد و به خانوادهاش در ایتالیا پیوست.
تحصیلات آلبرت اینشتین
تحصیلات آلبرت اینشتین مسیر پرفراز و نشیبی داشت. در سال ۱۸۹۵ آلبرت شانزدهساله تلاش کرد بدون دیپلم دبیرستان مستقیماً در دانشگاه پلیتکنیک فدرال زوریخ (ETH Zurich) ثبتنام کند. او در آزمون ورودی بخش ریاضیات و فیزیک نمرات بالایی گرفت، اما در بخشهای عمومی (زبان فرانسه، زیستشناسی و علوم اجتماعی) قبول نشد. به توصیه رئیس دانشگاه، اینشتین یک سال را در مدرسهای در آرائو (Aarau) در سوئیس گذراند و در سال ۱۸۹۶ دیپلم گرفت و سپس در رشته فیزیک و ریاضیات دانشگاه ETH Zurich پذیرفته شد.
اینشتین در سال ۱۹۰۰ از ETH Zurich فارغالتحصیل شد. در طول تحصیل، او بیشتر به مطالعه مستقل آثار فیزیکدانان بزرگ مانند ماکسول، بولتزمن و مخ علاقهمند بود تا حضور در کلاسهای رسمی. این رویکرد باعث شد برخی استادان، از جمله هاینریش وبر، نظر مثبتی نسبت به او نداشته باشند و اینشتین نتواند پس از فارغالتحصیلی موقعیت دستیار تحقیقاتی در دانشگاه بگیرد.
شروع فعالیت حرفهای
پس از فارغالتحصیلی، آلبرت اینشتین حدود دو سال برای یافتن شغل آکادمیک تلاش کرد اما ناکام ماند. سرانجام در سال ۱۹۰۲ با کمک پدر دوستش مارسل گروسمن، بهعنوان کارشناس فنی درجه سه در اداره ثبت اختراعات سوئیس (Bern Patent Office) در شهر برن استخدام شد. این شغل اداری، هرچند بهظاهر بیارتباط با فیزیک نظری بود، اما به اینشتین زمان و آرامش ذهنی کافی داد تا در اوقات فراغت خود به تحقیقات فیزیکی بپردازد.
اینشتین در همین دوره با گروهی از دوستان علاقهمند به فلسفه و فیزیک، محفل غیررسمیای به نام «آکادمی المپیا» (Akademie Olympia) تشکیل داد. آنها آثار ارنست ماخ، دیوید هیوم، هانری پوانکاره و دیگران را مطالعه و بحث میکردند. این مباحث فلسفی تأثیر عمیقی بر شکلگیری دیدگاه اینشتین درباره ماهیت زمان، فضا و حرکت داشت.
اوج شهرت و نقاط عطف
سال ۱۹۰۵ را «سال معجزه» (Annus Mirabilis) اینشتین مینامند. او در این سال چهار مقاله تحولآفرین منتشر کرد که هر یک بهتنهایی میتوانست حیات علمی یک فیزیکدان را درخشان کند:
نخستین مقاله درباره اثر فوتوالکتریک بود که در آن اینشتین نور را متشکل از بستههای انرژی (کوانتومهای نوری یا فوتون) معرفی کرد. این مقاله پایههای مکانیک کوانتومی را تقویت کرد و دقیقاً به خاطر همین کار بود که سالها بعد جایزه نوبل فیزیک ۱۹۲۱ به او اعطا شد.
دومین مقاله درباره حرکت براونی بود که شواهد نظری محکمی برای وجود اتمها و مولکولها ارائه داد. سومین مقاله نظریه نسبیت خاص را معرفی کرد و مفاهیم بنیادین زمان و فضا را بازتعریف نمود. چهارمین مقاله نیز معادله شهیر E=mc² را ارائه داد که همارزی جرم و انرژی را بیان میکند و بعدها به یکی از شناختهشدهترین فرمولهای تاریخ علم تبدیل شد.
در سال ۱۹۱۵ اینشتین نظریه نسبیت عام را تکمیل و منتشر کرد. این نظریه گرانش را نه بهعنوان یک نیرو، بلکه بهعنوان خمیدگی فضا-زمان توصیف میکند. در سال ۱۹۱۹ آرتور ادینگتون با مشاهده انحراف نور ستارگان در هنگام کسوف، نظریه نسبیت عام را تأیید کرد. این تأیید تجربی اینشتین را به شهرت جهانی بیسابقهای رساند و او را از یک فیزیکدان دانشگاهی به یک چهره عمومی و نماد علم جهانی تبدیل کرد.
فعالیتهای علمی و کارنامه حرفهای
کارنامه حرفهای آلبرت اینشتین از ابتدای قرن بیستم تا سالهای پایانی عمرش گسترده و پربار بود. او پس از سال ۱۹۰۵ بهتدریج موقعیتهای دانشگاهی معتبری به دست آورد. در سال ۱۹۰۸ بهعنوان مدرس در دانشگاه برن مشغول به کار شد، در سال ۱۹۰۹ به دانشگاه زوریخ رفت، در ۱۹۱۱ به دانشگاه آلمانی پراگ انتقال یافت و سرانجام در سال ۱۹۱۲ به ETH Zurich بازگشت.
در سال ۱۹۱۴ اینشتین دعوت ماکس پلانک را پذیرفت و به برلین رفت. او همزمان عضو آکادمی علوم پروس، مدیر مؤسسه فیزیک قیصر ویلهلم و استاد دانشگاه هومبولت برلین شد. در برلین بود که نظریه نسبیت عام را تکمیل کرد و به اوج فعالیت علمی خود رسید.
اینشتین در دهه ۱۹۲۰ به سفرهای علمی بینالمللی متعددی رفت؛ از ژاپن و فلسطین تا آمریکای جنوبی و ایالات متحده. او در همهجا با استقبال چشمگیر مردم و دانشمندان مواجه شد. نام آلبرت اینشتین به مترادف نبوغ تبدیل شده بود.
با روی کار آمدن آدولف هیتلر و حزب نازی در سال ۱۹۳۳، اینشتین که هم یهودی بود و هم صلحطلب و منتقد ملیگرایی افراطی، دیگر نتوانست به آلمان بازگردد. نازیها اموال او را مصادره کردند، تابعیتش را لغو کردند و کتابهایش را سوزاندند. اینشتین در همان سال به ایالات متحده مهاجرت کرد و به مؤسسه مطالعات پیشرفته (Institute for Advanced Study) در پرینستون، نیوجرسی پیوست. او تا پایان عمر در همین مؤسسه باقی ماند و در سال ۱۹۴۰ تابعیت آمریکایی دریافت کرد.
از دهه ۱۹۳۰ به بعد، اینشتین بخش عمده وقت خود را صرف جستجوی «نظریه میدان یکپارچه» کرد؛ نظریهای که بتواند گرانش و الکترومغناطیس را در یک چارچوب واحد توضیح دهد. این تلاش هرگز به نتیجه قطعی نرسید، اما الهامبخش نسلهای بعدی فیزیکدانان شد که همچنان به دنبال «نظریه همهچیز» هستند.
آثار، افتخارات و دستاوردها
- اثر فوتوالکتریک (۱۹۰۵): ارائه مدل کوانتومی نور که منجر به دریافت جایزه نوبل فیزیک ۱۹۲۱ شد.
- نظریه نسبیت خاص (۱۹۰۵): بازتعریف مفاهیم زمان، فضا و حرکت؛ ارائه معادله E=mc².
- نظریه نسبیت عام (۱۹۱۵): توصیف گرانش بهعنوان خمیدگی فضا-زمان.
- جایزه نوبل فیزیک (۱۹۲۱): برای خدمات به فیزیک نظری و بهویژه کشف قانون اثر فوتوالکتریک.
- مدال کاپلی انجمن سلطنتی لندن (۱۹۲۵): برای نظریه نسبیت و مشارکت در نظریه کوانتوم.
- مدال طلای انجمن نجوم سلطنتی (۱۹۲۶): برای پیشبینیهای تأییدشده نظریه نسبیت عام.
- مدال مکس پلانک (۱۹۲۹): بالاترین جایزه انجمن فیزیک آلمان.
- نامه اینشتین-سیلارد (۱۹۳۹): نامهای به رئیسجمهور روزولت درباره امکان ساخت بمب اتمی توسط آلمان نازی که زمینهساز آغاز پروژه منهتن شد.
- پیشنهاد ریاست جمهوری اسرائیل (۱۹۵۲): پس از درگذشت حییم وایزمن، ریاست جمهوری اسرائیل به اینشتین پیشنهاد شد اما او آن را نپذیرفت.
- بیش از ۳۰۰ مقاله علمی و ۱۵۰ اثر غیرعلمی: شامل کتابها و نوشتههای فلسفی و صلحطلبانه.
زندگی شخصی و حواشی
زندگینامه آلبرت اینشتین بدون پرداختن به زندگی شخصی او ناقص خواهد بود. اینشتین در ژانویه ۱۹۰۳ با میلوا ماریچ، همکلاسی صربستانیتبارش در ETH Zurich ازدواج کرد. پیش از ازدواج رسمی، آنها دختری به نام لیزرل (Lieserl) داشتند (متولد ۱۹۰۲) که سرنوشت او بهطور دقیق مشخص نیست؛ بر اساس برخی منابع، کودک به فرزندخواندگی داده شد یا در اثر بیماری درگذشت. اطلاعات رسمی و قابل استناد کاملی درباره سرنوشت لیزرل منتشر نشده است.
از ازدواج اینشتین و میلوا دو پسر متولد شدند: هانس آلبرت اینشتین (۱۹۰۴) که بعدها استاد مهندسی در دانشگاه برکلی شد، و ادوارد اینشتین (۱۹۱۰) که در جوانی به اسکیزوفرنی مبتلا شد و بخش عمده عمرش را در بیمارستان روانی گذراند. اینشتین و میلوا در سال ۱۹۱۹ طلاق گرفتند. بر اساس توافق طلاق، اینشتین پول جایزه نوبل آیندهاش را به میلوا واگذار کرد.
در همان سال ۱۹۱۹، اینشتین با الزا لوونتال (Elsa Löwenthal)، دختر عموی خود، ازدواج کرد. الزا دو دختر از ازدواج قبلیاش داشت که اینشتین آنها را سرپرستی کرد. الزا در سال ۱۹۳۶ بر اثر بیماری قلبی و کلیوی درگذشت.
اینشتین بهعنوان شخصیتی صلحطلب و انساندوست شناخته میشد. او با جنگ و ملیگرایی افراطی مخالف بود و در سالهای پایانی عمرش از خلع سلاح هستهای و صلح جهانی حمایت فعال میکرد. بیانیه راسل-اینشتین (۱۹۵۵) که چند روز پیش از مرگ او امضا شد، دانشمندان جهان را به هشدار درباره خطرات سلاحهای هستهای فراخواند.
سبک کاری، دیدگاهها و تأثیرگذاری
سبک کار علمی آلبرت اینشتین بیش از آنکه مبتنی بر آزمایشهای تجربی باشد، بر «آزمایشهای ذهنی» (Gedankenexperiment) استوار بود. او با قدرت تخیل خارقالعاده خود سناریوهایی فرضی طراحی میکرد و نتایج فیزیکی آنها را استنتاج مینمود. مشهورترین مثال، تصور سوار شدن بر یک پرتو نور است که زمینهساز نظریه نسبیت خاص شد.
اینشتین در فلسفه علم نیز اندیشههای عمیقی داشت. او معتقد بود قوانین طبیعت باید ساده و زیبا باشند و این باور زیباییشناختی او را در مسیر تحقیقاتش هدایت میکرد. از دیگر دیدگاههای مهم او، مخالفتش با تفسیر رایج مکانیک کوانتومی بود. جمله معروف منسوب به او، «خدا تاس نمیریزد»، بیانگر نارضایتیاش از نقش احتمالات در فیزیک کوانتومی بود. مناظرات او با نیلز بور درباره مبانی مکانیک کوانتومی از مشهورترین مباحثات علمی تاریخ به شمار میرود.
تأثیرگذاری اینشتین فراتر از فیزیک بود. او در حوزههای سیاسی، اجتماعی و فلسفی نیز نقش ایفا کرد. از حمایت از جنبش حقوق مدنی سیاهپوستان در آمریکا گرفته تا ترویج صلح جهانی و حمایت از آموزش عمومی، اینشتین همواره دانشمندی متعهد و اجتماعی بود. او از اعضای فعال جنبش صهیونیسم فرهنگی بود و در تأسیس دانشگاه عبری اورشلیم نقش داشت، اما همواره بر همزیستی مسالمتآمیز اعراب و یهودیان تأکید میکرد.
درگذشت آلبرت اینشتین
آلبرت اینشتین در ۱۸ آوریل ۱۹۵۵ (۲۸ فروردین ۱۳۳۴ شمسی) در بیمارستان پرینستون، نیوجرسی، ایالات متحده آمریکا در سن ۷۶ سالگی درگذشت. علت رسمی مرگ او پارگی آنوریسم آئورت شکمی (خونریزی داخلی ناشی از ترکیدن بزرگشدگی رگ آئورت) بود. اینشتین چند روز پیش از مرگ از عمل جراحی خودداری کرده بود و گفته بود: «من میخواهم هر وقت بخواهم بروم. تمدید مصنوعی زندگی بیمزه است.» بر اساس وصیت او، جسدش سوزانده شد و خاکسترش در مکانی نامشخص پراکنده گردید.
میراث فعلی آلبرت اینشتین
آلبرت اینشتین در سال ۱۹۵۵ درگذشت، اما میراث علمی و فرهنگی او همچنان زنده و پویاست. نظریههای او پایه و اساس بسیاری از پیشرفتهای فناورانه مدرن از جمله سیستم موقعیتیاب جهانی (GPS)، لیزر، سلولهای خورشیدی و فناوری هستهای هستند. در سال ۲۰۱۵، یعنی یک قرن پس از ارائه نظریه نسبیت عام، امواج گرانشی پیشبینیشده توسط اینشتین برای نخستین بار بهطور مستقیم توسط رصدخانه لایگو (LIGO) شناسایی شدند و صحت پیشبینیهای او بار دیگر تأیید گردید.
نام آلبرت اینشتین همچنان مترادف نبوغ در فرهنگ عامه است. مجله تایم او را «شخصیت قرن بیستم» نامید (۱۹۹۹). آثار و نامههای او توسط دانشگاه عبری اورشلیم و پروژه «مقالات اینشتین» در دانشگاه کلتک (Caltech) نگهداری و منتشر میشود. مغز او پس از مرگ برداشته و مطالعه شد و هنوز موضوع تحقیقات عصبشناختی است.
جمعبندی
بیوگرافی آلبرت اینشتین داستان یک ذهن کنجکاو و خلاق است که از کودکی ساکت و ظاهراً عادی در اولم آلمان به تأثیرگذارترین فیزیکدان تاریخ بشر تبدیل شد. زندگینامه آلبرت اینشتین نشان میدهد که نبوغ او نه فقط در فرمولها و نظریهها، بلکه در شجاعت فکری برای بهچالش کشیدن باورهای بنیادین فیزیک کلاسیک نهفته بود. از نظریه نسبیت خاص و عام گرفته تا اثر فوتوالکتریک و جایزه نوبل فیزیک ۱۹۲۱، افتخارات آلبرت اینشتین بیشمار و ماندگارند. او نهتنها چهره فیزیک نوین را شکل داد، بلکه با تعهد انساندوستانه و صلحطلبانهاش الگویی برای مسئولیت اجتماعی دانشمندان ایجاد کرد. سن آلبرت اینشتین در هنگام درگذشت ۷۶ سال بود، اما آثار و اندیشههای او بیزمان و جاودانهاند و همچنان راهنمای پژوهشگران سراسر جهان هستند.
منابع
- https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1921/einstein/biographical/ (بیوگرافی رسمی آلبرت اینشتین در سایت جایزه نوبل)
- https://www.britannica.com/biography/Albert-Einstein (دانشنامه بریتانیکا – مدخل آلبرت اینشتین)
- https://en.wikipedia.org/wiki/Albert_Einstein (ویکیپدیا انگلیسی – مدخل آلبرت اینشتین)
- https://www.einstein.caltech.edu/ (پروژه مقالات اینشتین – دانشگاه کلتک)
- https://www.aps.org/programs/outreach/history/historicsites/einstein.cfm (انجمن فیزیک آمریکا – آلبرت اینشتین)
- کتاب: «اینشتین: زندگی و جهان او» نوشته والتر آیزاکسون (Walter Isaacson, Einstein: His Life and Universe, Simon & Schuster, 2007)
- کتاب: «سالهای سفر اینشتین» نوشته آلبرت اینشتین، ترجمه و گردآوری آلیس کالاپریس (The Ultimate Quotable Einstein, Princeton University Press, 2010)
